Әуезхан Қодар. Шығыс пен Батыс өзгешелігіндегі Абай мен Ницше

Өздеріңізге белгілі, Шығыс пен Батыс ұғымы екі өзгеше рухани құбылысты айқындайтын ұғым. Шығыста ұжымшылдық, таза рухани құбылыстарға ұмтылу басым болса, Батыс жекетұлғалық сананың өкілі, ғылым, техника, зайырлы дамудың үлгісі. Бірақ біз жаһандану заманында өмір сүрудеміз, қазіргі заман еркін қауышу, еркін араласу заманы. Өйткені өзгенің өзгешелігін түсінгенде ғана өзің боласың. Біз ұлттық мәдениетіміз жөнінде сөз қозғағанда, оны басқа еш мәдениеттермен салыстырмай, жергілікті, далалық құбылыс ретінде ғана береміз. Сондықтан тіпті жазба әдебиетіміздің көрнекті өкілдерінің өзі фольклорлық тұлға боп қала береді.
Менің мақсатым – қазақ мәдениетін Шығыс пен Батыс байланысында саралау, өзіміздің ұлы ақын жазушыларымызды, философтарымызды әлемдік мәдениетке әсер еткен тұлғалармен салыстырып зерделеу. Сонда ғана біз өзіміздегі жетістіктерімізді де, әлде де әтеттегенайы көп кемшіліктерімізді де көреміз.


Бұл тұрғыда, Абай мен Ницшені салыстыру орынды, өйткені басқаны қойғанда, олар замандас болған: екеуі де 19 ғасырдың біріншісі жартысында туып, 20 ғасырдың басында қайтыс болған. Егер Абай қазақы дүниетанымды күйретуші, дін мен білімнің бірігуін армандаған рухани реформатор болса, Ницше Батыс Еуропада «Құдай өлді» деп христиан дініне қарсы шығып,
Сверхчеловек, немесе асқан тұлға туралы ілім жасаған зайырлы философ. Егер Ницше бүкіл Еуропа мәдениетін өзінен бұрын болмаған табандылықпен және әмбебаптылықпен сынаса, Абай қазақтың көшпенділік тірлігі қалыптастырған рухани тұрақсыз мәдениетіне қарсы шығады. Бірақ дәл осы арада олардың ұқсастығы бітеді. Өйткені Абай метафизикаға талпынса, Ницше метафизиканың тас талқанын шығарған күрескер. Сонда метафизика дегеніміз не?
Бұл ұғымды алғаш рет Аристотел қолданады. «Мета физика» деп ол физикадан кейінгі нәрселерді атайды. Егер физика табиғат немесе бар нәрсе туралы ілім болса, метафизика дегеніміз табиғаттан тыс, ұстап, сипауға, көруге болмайтын, бірақ оймен, логикамен жетуге болатын тылсым әлем, немесе Платон айтқандай, идеялар әлемі. Оның ойынша, идеялар бәрінен бұрын болады, мысалы, аттан бұрын аттың идеясы болмақ. Идеясыз ешнәрсе тумақ емес, өйткені дүние дегеніміз адамның санасы. Бірақ оған Аристотел қарсы шығады. Оның айтуынша, адам дүниенің бір бөлігі ғана, оның ойлау қабілеті бар, бірақ ойға ол бірден келмейді, ол алдымен ұстап, сипап, көріп, иіскеп, сосын осының бәрін оймен тұжырымдап қана келеді. Гректерді ең таңдандырған нәрсе дүниенің жоқ емес бар екені. Бірақ кейін Декарт келеді де осы бар дүниеге күмәнмен қарай бастайды. Өйткені, осы дүниені ойыңа сыйдырғанда ғана оған иелік етесің. Міне, осы арадан Еуропада Ақылға табыну дәуірі басталады. Бәрі тек ақылдың сынынан өтуге тиіс болады. Сөйтіп, адам ол өзі дүниенің тек бір бөлігі ғана екенін ұмытып кетіп, ақыл арқылы бәрін жаулап алам деп, фашизм мен коммунизм трагедиясына ұшырайды. Батыс мәдениеті өзінің табиғаты бойынша өте зорлықшыл.
Оны неміс философтары, Франкфурт мектебінің өкілдері, Адорно мен Хоркхаймер мойындаған. Олардың айтуынша, фашистердің зорлықшылдығында басып-жаншудың машиналық логикасы, адамды таптау логикасы әрекет етеді. Ақылға, логикаға тым табыну ол қиянатқа әкеледі, еріктен айырады. Ал Батыс болса бірде Христосты жалау етіп, бірде нацизм штандартын көтеріп, енді міне демократиядан, тең хұқылы мемлекеттен артық жүйе таба алмай отыр. Бірақ Батыстың жақсы жері, ол қателік жасаса да, сол қателігін мойындай біледі, сосын содан арылуға тырысады. Міне, осындай Батыстың мінін бетіне басып, оның адасу жолдарын 19 ғасырда алғаш көрсеткен философ – Фридрих Ницше. Оның өмір сүрген кезі 1844 және 1900 жылдардың аралығында. Фридрих пастор отбасында дүниеге келген. Кафедралды гимназияны бітіріп, Бонн және Лейпциг университеттерінде дәріс алады. Фридрих оқушы кезінен ежелгі грек философиясына ерекше зейін танытады. Оның Феогнид Мегарц, Демокрит, Диоген Лаэрций туралы жазған жұмыстары ұстаздарын таң қалдырады. Сонымен қатар Ницшелер жанұясында тұқым қуған жнйке ауруы болған. Ғұмырының соңғы ширегінде Фридрих осы ауруға шалдығып, 56 жасында дүниеден озады.
Егер Ницшенің философиясына тоқталсақ, оның рухани жетілуіне, ежелгі грек философиясынан кейін Шопенгауэр мен Вагнер айырықша әсер еткен. Бірақ ол аз уақытта ұстаздарымен теңесіп, өзінен бұрын ешкім игермеген тың тақырыптарға барады, философияда мүлде тосын ницшелік үрдіс қалыптастырады.
Ницшенің өзгешелігі, ол бұрынғы Гегель, Платондардан қалған метафизикалық жүйеге қарсы шығып, «өмір» ұғымын философиялық деңгейге көтереді. Осы тұрғыда, ол бүкіл батысеуропалық, немесе христиандық дәстүрді жан-жақты және жүйелі сынға алуға мәжбүр болады. Оның ойынша, христиандардың рухты өмірден биік қоюы қате, өйткені біз тек мына бар дүниеде ғана өмір сүреміз, сондықтан өміршең, өмірге жігерлі, ынталы болғанымыз жөн. Мұндай ұстаным Абайда да бар. Ол бір сөзінде өмірдің өзі хақ дейді. Және өзге ақиқаттардың бәрін өмір ақиқатымен салыстырып зерделейді. Ницшенің өз ұлты, немістер туралы да айтқан ащы анықтамалары аз емес. Бұл тұрғыда Абайды Ницшемен салыстырғанда, екеуі бір жерден және бір деңгейден шығады. Жалпы, Шопенгауэр мен Ницшеден бері, Еуропа философиясы Шығысқа бұрылып, жан-жаққа көзін ашып бұрынғы европоцентризмнен арыла бастайды.
Ницшенің басты шығармалары қатарында «Трагединың тууы», «Мезгілсіз ой-толғаулар», «Тарихтың өмір үшін пайдасы мен зияны», «Адами, тым пендеуи нәрселер», «Көңілді білік», «Зәрдүшт осылай деген», «Жақсылық пен жамандықтың ту сыртында», «Моральдың шығу тарихы», «Антихрист», «Ecce homo», «Билікке жігер» кітаптарын атауға тиіспіз.
Ал егер енді Ницшенің философиялық категорияларына келетін болсақ, бұл туралы Хайдеггерден артық ешкім зерделеген жоқ. Бұл мәселе жөнінде ол «Еуропа нигилизмі» деген еңбегінде жазған.
Хайдеггерше, Ницше нигилизм деп аталған батыс философиясындағы тың ой ағымының атасы. Ницшенің нигилист болатыны ол «Құдай өлді» деген тұжырымы арқылы бүкіл батыс метафизикасын жоққа шығарады. Метафизиканың ақыры дегеніміз сол кездегі бүкіл ой ұстанымдары мен құндылықтардың күйреуі. Ницше өз философиясын жаңа заманға кіріспе деп түсінген. Әрине, әлемдік театрдың сахнасы өзгермейді, бірақ онда енді басқа пьеса ойналады. Сөйте тұра, бұрынғы мақсаттар мен құндылықтардың жоғалуы таза күйреу емес және жоқталуға тиіс ғаламат шығын емес, қоштасу рәсіміндегі заңды құбылыс.
Ницшенің ұғымындағы нигилизм тек бұрынғы құндылықтардан босану емес, оларды қайта пайымдау үшін босану. Ал бұрынғы құндылықтардың тамыры адам тәжірибесінен тыс метафизикада болатын. Демек, жаңа құндылықтарды орнату үшін о дүниеден бас тартып, өмір мен болмыстың өз өзегіне үңілген жөн. Ол үшін тұтас тірлікке жаңа анықтама жасау керек. Ницше бұл анықтамасын воля к власти, немесе билікке жігер деп атаған. Билік тек әрдайым ұлғая бергенде ғана билік болады. Егер билік белгілі бір баспалдағында тоқтап қалса, ол сол заматта қауқарсыздыққа шалдығады. Демек, билікке жігер биліксіз нәрсенің билікті тартып алуы емес, оның мағынасы: тек өз-өзінен асып түсуге талпына беруінде. Мұндай жағдайда ол әрқашанда даму үстінде болады. Бірақ бұл дамудың ерекшелігі, ол ешқашанда өзінен өзге нәрсені мақсат тұтпайды, керісінше, өз билігін ұлғайту шеңберіне ылғи да орала береді. Сондықтан билікке жігер ретіндегі тірліктің басты сипаты ұқсас нәрсенің мәңгі қайта оралуы деп аталады. Ницшенің билікке жігер дегені тірліктің негізіне сілтеуі. Ол мұнда саяси билікті айтып отырған жоқ, адамның жігершілдіксіз түкке тұрмайтынын айтады. Ал ұқсас нәрсенің мәңгі оралуы дегені, өмірдің мәні тек рухани, метафизикалық нәрселерге талпыну емес, өмірдің ырғағымен өсу, балалық, жастық шақ, үйлену шағы, кемел шақ, қартаю шағынан өтіп, осы адамның өмір сүру шақтарының әрбір кезеңімен гармонияда болу. Бұл арада бірден Абайдың әйгілі бір шумақ өлеңі еске түседі:

Өмір – үлкен көл,
Заман – соққан жел,
Алдыңғы толқын – ағалар,
Кейінгі толқын – інілер,
Кезегімен өлінер,
Баяғыдай көрінер.

Әсіресе осы соңғы сөйлем Ницшенің ұқсас нәрсенің мәңгі қайта оралуына тура сілтеп тұрғандай. Ницшенің даму дегені биліктің өз-өзіне қайта оралып, өз-өзін табиғатта қайта жандандыратын үстеме үстемдігі. Өйткені, қайта оралуға, немесе өмірдің мәңгі күресінде тірі қалуға түрлі құбылыстардың ең мықты нұсқалары ғана қабілетті.
Міне, осы тұрғыда Ницшеге адамның жаңа нұсқасы туралы ұғым қажет болды. Ол адам «өлген Құдайдың» орнын басуға тиіс еді. Ол үшін ол өз- өзінен асып түсуге тиіс. Сондықтан Ницше өз-өзіне биік мақсат қойған адамды, құдай туралы ертегісіз өмір сүре алатын адамды асқан тұлға «сверхчеловек» деп атаған. Асқан тұлға бұрынғы құндылықтардың адамын артта қалдырып, одан асып түседі. Сөйтіп, барлық хұқықтардың жандануын және барлық құндылықтардың орнатылуын таза биліктің билік құруына жүктейді. Міне, асқан тұлға дегеніміз осы билікті жүзеге асырушы каһарман тұлға.
Сонымен, Ницшені ұғу үшін осы нигилизм, бұрынғы барлық құндылықтарды қайта пайымдау, билікке жігер, ұқсас нәрсенің мәңгі қайта оралуы, асқан тұлға деген ұғымдардың жеке болмысы мен өзара байланысында зерделегеніміз жөн.
Енді Абай философиясына көшсек, ол да осы Ницше деңгейінен табылып тұр. Себебі Абай қазақтың дәстүрлі ой дағдысынан да, ислам ой машығының үйреншікті аясынан да оп-оңай аттап, өзге, батыстық деңгейдегі ой өлшеміне көтеріліп тұр. Әрине, бізге қазір Абайдың шығыстық үрдістегі ұстанымдары қымбат. Қазірг кейбір абайтанушылар, Абайдың батысшылдығы кеңестік кезеңінде қолдан жасалған дүние, ал ол іс жүзінде шығыстық бағыттағы ойшыл дейді. Ол мүлде олай емес! Егер ол шығыстық ой үрдісіне көз жүгіртсе, тапқан үлгілерінің бәрін сын объектісіне айналдырады. Абайдың философиялық тұғырнамасы ретіндегі 38 сөзін оқысаңыз, исламдық ой және дін дәстүрі жойқын сынға алынған. Ислам мәдениетінде Абай сыйлайтын тек бір-ақ үрдіс бар, ол хакімдер үрдісі. Ал хакім атауы діннен тыс, аль Фараби, Ибн Сина сияқты зайырлы философтардың ресми дәрежесі. Ал олар философияға Арситотел мен Платонның бірігіп кеткен мәтіндерін оқу арқылы келген, демек олар араб топырағындағы көне грек философиясын жалғастырушылар. Екінші Абай сыйлайтын ілім ол жәуанмәртілік. Ол исламнан бұрынғы иран мен түрік бірлігі заманында, демек төл топырағымызда пайда болаған рыцарлық, этикалық ілім. «Жәуан мәрт» дегеніміз аса мықты деген тіркес. Бұл өзінен өзі Ницшенің асқан тұлғасына сілтеп тұрғандай! Бұл шынымен де солай. Өйткені Ницшенің ойынша христиан дінінен бұрынғы ұрымдықтар мен гректердің кейбір құдайлар бейнесінде тұлғаланған табиғат күштеріне нанымы монотеизмнен тиімді, себебі өмірге құштар, ешбір қиыншылықтан қорықпайтын батырлық, жауынгерлік, мәрт мінез қалыптастырады. Жәуанміртілік туралы ілімді Абай Юсуф Баласагуниден және «Қауыс наме» кітабынан оқыған. Сонымен қатар әлгі ілімнің оған тіпті тірі дәстүр ретінде жетуі ғажап емес. Егер оның інісі Оспан өліміне арнаған өлеңін оқысаңыз, ол тура жәуанмәртті суреттеп отырғандай. Бұл туралы деректер Мұхаммед Хайдар Дулати, Бабыр және ортағасырлық қазақ жыраулары шығармашылығында бар. Тіпті Махамбет аса шабытпен жырлайтын «Ерлердің ісі бітер ме» толғауы осы жәуанмәртіліктің ғажап үлгісі емес пе? Жәуанмәртіліктің тек зор, биік мақсаттарға Һәм асқан дегдарлыққа талпынған көтеріңкі талаптары әсіресе Шалкииз поэзиясында тамаша үлгісін тапқан.

Алаштан байтақ озбаса,
Арабыдан атты сайлап мінбенді!
………………………………………….
Алғаным ару болмаса,
Алдыма алып сүймен-ді.
Дулығамның төбесі
Туған айдай болмаса,
Батыршылық сүрмен-ді!

Бірақ Абай жәуанмәртілікке эпикалық тұрғыдан келмей, этикалық тұрғыдан келеді. Оның айтуынша жәуанмәртілік үш қасиетпен сипаттанады, олар шындық, ізгілік, даналық. Ал Абайдың ойынша, жәуанмәртілік толық болуы үшін екі-ақ қасиет жетеді, олар шындық пен әділет. Сөйтіп Абай бұл ілімді эпикалық өлшемінен айырып, этикалық деңгейге көтереді. Абайдың бұлай ойлайтыны ол да Ницше сияқты өз философиясын өмірден тудырғысы келеді. 38 сөзінде біраз ойларын қорытындылай отырып, ол мынандай тұжырымға келеді:

Раст болса, һәммаға бірдей рас болсын, алалаған раст бола ма? Һәм ғадәләт бола ма? Олай болғанда ол жұртта ғұмыр жоқ болса керек. Ғұмыр ол хақиқат. Қай жерде ғұмыр жоқ болса, онда кәмәлат жоқ.

Егер Құдай идеясына келсек, Абай Ницше сияқты Құдайды жоққа шығармайды, Құдай өлді демейді. Бірақ абстрактты ұғым ретіндегі Құдай Абайды қанағаттандырмайды. Ол Құдайды адамға жақындатқысы келеді.
Абайдың ойынша, адамда Алланың есімдеріне тән сегіз сипат бар. Қазіргі қазақ тілімен айтқанда, олар Тірі болу, ғылым, күш, көру, есту, қалау, сөйлеу, болдыру. Осы сипаттарды келтіріп Абай мынандай қорытындыға келеді:

Бұл сегізінен алла тағаладағыдай кәмәлат ғазаматпен болмаса да, пендесінде де әр бірінен өз халінше бар қылып жаратыпты. Жә, біз өзіміздің бойымыздағы сегіз кішкентай аттас сипатымызды ол алла тағаланың сегіз ұлығ сипатынан бас бұрғызып, өзге жолға салмақпен біздің атымыз мүслим бола ала ма? Болмаса керек.

Бұл әрине ресми, дәстүрлі ислам шарттарына келмейтін қағида. Бірақ бұдан Абайдың сопылық іліміне, суфизмге жақындығы аңғарылады. Суфизм ол мешіттен аттап тура Аллаға жақындау. Тіпті Аллаға сіңіп, Аллада жоғалып кету. Абайда мұндай шеттен шығушылық жоқ. Абайдың діншілдігі лютеранство мен протестантизмге ұқсайды. Бұл ағымдарда адам Құдайға мінәжаты арқылы емес, еңбегі арқылы жақындайды. Еңбегі арқылы ол Құдайға адалдығын, Құдайдың үкімін іске асырып жүргенін көрсетеді. Егер байқап қарасаңыз Абайдың басты ойы есіріп атпен шауып жүрген қазақты еңбекке баулу, әділетке бағындыру, былайынша айтқанда цивилизациялау. Бірақ осы тұрғыда оның көңілі исламға да толмайды. Өйткені исламның Алласы мына дүниеауи өмірден тым алшақ, және оған түк жақындағысы келмейді. Керісінше, пенделерінің бүкіл ниетін, күнбе күнгі өмірінен, өзіндік мүдделерінен айырып, тек өзіне бұрғысы келеді. Бұл Абайды қайран қалдырады:

Яғни пенделіктің кәмәлаты әулиелікпен болатын болса, күллі адам тәркі дүние болып һу деп тариқатқа кірсе, дүние ойран болса керек. Бұлай болғанда малды кім бағады, дұшпанды кім тоқтатады, киімді кім тоқиды, астықты кім егеді, дүниедегі алланың пенделері үшін жаратқан қазыналарын кім іздейді?

Сондықтан Абайдың құдайы ол суфизмнің мистикалық Құдайы емес, немесе исламның жеті қат аспанындағы Аллаһ емес, ол өзінің соңынан шексіз танымға жетелейтін, бірақ өмір шындығынан алыстамайтын құдай.

Көңілге шек, шүбәлі ой алмаймын,
Сонда да оны ойламай қоя алмаймын.
Ақылдың жетпегені арман емес,
Құмарсыз құр мүлгуге тоя алмаймын.

Мұндай құдай тек христиан дініндегі Батыста ғана бар болатын ол кезде. Осыған байланысты Абай Бибилияны, Інжілді оқып христианствоны көп зерделейді. Оны Алланың өзі де рас, сөзі де рас өлеңінен байқауға болады.
Осы өлеңнің аяқ жағында ақын ойын былай түйеді:

Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сенде де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және хақ жолы осы деп әділетті.

Міне, бұл Абайдың христианстводан алған сабағы. Өйткені исламда Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, деген ұстаным жоқ. Исламда мұсылман тек мұсылманды ғана сүйюге тиіс, ал мұсылман еместердің бәрі кәпір. Сонымен қатар қазақ дүниетанымында да қазақ өзге қазақты сүйюге тиісті емес. Ол тек өзінің туысына, руласына ғана болысады. Ал әлгі айтылған шумағында Абай қазақ болмысынан да, ислам болмысынан да аттап, адамзаттық деңгейге көтеріледі. Міне бұл Абайдың ислам мәдениеті аясындағы діни реформатор екенін көрсетеді. Кезінде неміс ойшылы Хайдеггер: «Құдай өлді, бірақ Құдайдың орны қалды ғой!» деген еді. Меніңше Абай сол Құдай орнын іздеуші, Құдай ұғымын қалай жаңаша тірілтемін деп көп ыждаһаттанған ойшыл. Оны соңғы 45 сөзінде өзі де айтады:

Құдай табарака уатағаланың барлығының үлкен дәлелі – неше мың жылдан бері әркім әртүрлі сөйлесе де, бәрі де бір үлкен құдай бар деп келгендігі, уә һәм неше мың түрлі діннің бәрі де ғаделет, махаббат құдайға лайықты дегендігі.

Демек, Абайда ислам дәстүрі төңірегінде Құдай туралы ойланғанда, «әркімнің әртүрлі» сөйлегенін тыңдап, Құдай туралы өз ілімін қалыптастыру идеясы болған. Оның мақсаты өзі исламшыл бола тұрып, исламның таным қабырғасын кеңейту еді, оның этникалық ерекшеліктерін философиялық рефлексияда жоқ қылып, бүкіл адамзаттық деңгейіндегі ой ұстанымдарға жеткізу еді. Бірақ Абай пайғамбар болғысы келмеді, ол ең әрісі өзін Лютер деп сезінген шығар. Бірақ ол өзін қалай сезінсе де сол кездегі Қазақ даласында ешбір рухани ағым тудыруға һәм оны дамытуға еш жағдай жоқ еді.

Сонымен, егер Ницше метафизиканы күйретуші болса, Абай қазақ даласындағы метафизикалық ізденісті тудырушы, әлемдік деңгейдегі дербес ойшыл. Олардың бір жағынан өте ұқсас, бір жағынан бір бірінен тым өзгеше қарама қайшы бағытта болатыны егер 19 ғасыр еуропа мәдениетінің әбден асып тасыған дәуірі болса, Абай заманының қазағы отырықшылыққа енді ғана қол жеткізе бастап еді, егер Батыстың күні батуға жақын болса, Шығыстың таңы жаңа атып келе жатыр еді. Міне осы жаңа атқан таңға бәрі керек еді. Өзінің шексіз мол арайынан ол Абайды тудырды.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *