Әуезхан Қодар.Жиембет жырау мен Ахилл

 

Француз ойшылы Рене Генон мен румын этнологы Мирчо Элиаденің пікірі бойынша, қазіргі санамызды еуропа рационализмі бөлшектеген заманда нағыз дәстүрге жетуіміз үшін біз оның тарихтан бұрынғы түрін табуымыз керек. Өйткені, тарихтың өзі Еуропа санасының туындысы.

Меніңше, біздің қазақ мәдениеті жағдайында бізге ондай дәстүрге жету оңайырақ болады. Себебі біз 21 ғасырға дейін өзіміздің төл дәстүріміз, жыраулар поэзиясын сақтағанбыз.

Осыған байланысты, біздің келесі тақырыбымыз − Жиембет жырау мен Ахилл, немесе ортағасырлық жыраулар поэзиясы жөнінде бірер сөз.

Көне жыраулар поэзиясы — казак әдебиетінің төл туындысы, классикалык үлгiсi, көшпенді өркениетінің уақыт
дауылдарына мызғымай карсы тұра алған мәрт байтерегі.

Бұл кұбылысты түрлi тұрғыдан зерттеуге болады, соның ең тиiмдiсi — өркениеттер ерекшелiгiнен келу.

Мысалы, бiз мұны тарихи тұрғыдан зерттейтiн болсақ ол белгiлi кезеңнің туындысы ретінде ғана керiнедi. Ал негізiнде жыраулар поэзиясы — алғашкы қалпында бiздiң заманымызға дейiнгi бiрiншi мыңжылдыкта пайда болып, ХХ ғасырға дейiн аздағaн өзгерiспен жеткен орасан зор ғасырлар мұрасы. Сондыктан оны бiздiң ұлттык менталитетiмiздiң күретамыры, еврейлердің Тәураты сиякты, техникалық ойы
дамымаған қазақты ғасырлар бойы басқа ұлттарға сіңіп кету каупінен, тарихи аренадан кұрып кету катерінен сақтап келген асыл қазына деуге болады.

Сол iспеттес, типологиялык тұрғьдан келсек, жыраулар поэзиясын букiләлемдiк эпикалык дэстурдің көрінісі ретінде зерделеуге межбур боламыз. Муны мойындамаска амал да жок. Жыраулар поэзиясы «Илиада», «Одиссея» сиякты «батырлар эаманында» туған эпикалык сана-сезтмнің казак топырагындагы адуынды нускасы екені еш күмән туғыз байды. Бул турғыда Жиембет жыраудын хан Есімге айтканы Ахиллдың Ағамемнонға деген ашуынан бiрде-бiр кем емес.

Егер Ахилл тұтқынға түскен Бризеидаға жақтасып оны грек патшасына бермей қойса, Жиембет жырау да қалмақ қызын ханнан тартып алған інісіне жақтасып, Есімханға қарсы шығады. Бұл далалық демократияның тамаша көрінісі емес пе?

Ал егер бiз жыраулар поэзиясын орта raсырда классикалык әдебиет жасаrан француздардың трубадурлары, германдык миннезингирлер, арабтык равийлер, испандык хуглармен салыстырсак онда да кейбiр уқсастықтармен катар мулдем салыстырyrа келмейтiн жаrдайларды кездестiремiз.

Сонымен, жыраулар поэзиясы дегенiмiз — елдiк пен ерлiк жолындаrы Тәңірідей тулrалар тербиелеушi, эпикалык дестурдегi жеке лирикалык поэзия.

Осы такырыпта диссертация корғаған Едіге Турсыновтың пайымдауынша, жыраулар бiздiн. деуiрiмiзге дейiн I мын- жылдыктын басы мен көне туркiлер заманы арасында пайда болып, устiмiздегi мынжылдыктын басында өзінің таза болмысын тапкан. Ертеректе олар жауырыншы мен сыншынын мiндетiн аткарған, өлген ата-бабасына жыр арнап, оны бейiт басында орындап, әруак peтiндe дерiптеген. Бул согыс магиясынын көpiнici едi.

Жалпы, өлi каһарман эруактар культiн калыптастырған болашак жыраулар едi. Эпостын шыгу теп де осыған (әруактар культiне) байланысты. Ал бiзге белгiлi турі 13 ғасырда Кетбуrыдан басталатын таза жыраулар болмысына келетiн болсак оларда дiни функциялардан repi елдiк, билiк, пәлсапалык, орындаушылык, шешендiк касиеттері басым. Демек, олар «елдiк ушiн ерлiк» деген кешпелшердщ аскак дуниета-
нымын насихаттаушы, дiнге мулдем катысы ЖОК, далалык аксуйектер. Себебi, алдымен Берке, кейiн Өэбек хан кезiнде мемлекеттiк дiнге айналған ислам, далалыктар сана-сезiмiне тегеурiн.дi шеңгелiн салғаи едi. Эсгресе, Озбек хан тусында дала баксыларынын пiрi — Коркыт карғысқа ушырап, сарай
манынан аластальп, Сыр жағасында «Коркытка сенбеңдер!» деген жазуы бар тас койылды Сенудi коймағандардын, тiптi Шынгыс тукымы – төре болса да, басы кесiлдi. Осы уакыгған
баксылар болмысы усақтап, сәлделініңустемдiгi арта бердi.
Мiнеки, жыраулар бiр дiннен айрылып, екiншi дiнге ауыса коймаған өлiара шакта ауызекі дестурлi әдебиеттің тамаша улгiлерiн жасаған дала данышпандары едi. Біздің «ауыз әдебиетi» деген уйреншiктi терминнен бас тартуымы жоғарыда усынылrан атаудың барлык косындысынын аса
маныздылыгында жатыр. Өйткенi, жыраулар кубылысы — ауызекi дестурдгн жемiсi. Бул дәстүр бурын аныз, ертегі, эпос және тағы сондай дуниелер гугызса, орта ғасыр кезеңінен бастап  аса құнды деректер сактаған далалык ауызекi тарихнама мен ауызекi дестурлi вдебиет тугызған.

Ауызекi дестурлi едебиет дегенiмiз — осы мәдениеттің сөз енергне жататын аса кунарлы белiгi. Бұл әдебиеттi «ауызекi» дейтiнiмiз, оньң: 1) жазба тур! болмайды, жазyrа кейiн бiреудiң баяндап беругиен туседi. 2) ол өзін белгiлi окиғаға байланысты суырыпсалма ерекет барысында керсетедi. 3) сез актiсiн музыкалык аспаппен суйемелдейдi; 4) өнерін белгiлi ортада — салихалы жиын, кеңес, той устінде керсетеді. Онын ішінде жыраулар тек кана елдiк меселесімен  айналысса, акындар бу:кiл турмыс-салт муктаждарын көр-
кемдеп отырған. Жалпы, Турсыновтың пайымдауынша, акын болмысы жырау болмысынан көнелеу, ертеректе пайда болraн.

Далалык ауызекi эдебиетті дәстурлі дейтiнiмiз, ол ғасырлар бойы ғажайып тежірибе жинаған эпикалык дэстурдің жеке тулғалык көрінісі едi. Эпикалык тіркестер үлгiсiн сактай отырып, жыраулар өлi адамньщ данкын арттыратын жыр орнына, өз ғұмыры тусындагы окиғаға арналған монолог турін-
дегi толғау жанры н калыптастырған. Белгiлi турiктанушы Әуелбек Коныратбаевтын айғактауынша: «Толғау дегенiмiз 7-8 буындык жыр өлшеуiмен айтылған, эпика элементi бар, лирикалык поэзия». Онын дәстурлі болатыны – көне эамандардан келе жаткан елдiк пен ерлiк такырыбынан ауыткымайды, кейiннен шыккан «кара өлең» сиякты, жыр өлшемiнен жазба поэзиясынын өлшемiне туспейдi, мусылмандык сарынға
немесе карапайым халыктын карадурсіндігіне урынбайды.
Керiсiнше, жыраулар поэзиясыньң журек тебiрентер магынасы — өткен замандарды, көшпенді турмыс-салттьның оркендеп турғаи шагын ансау, отырыкшылык тiperi — калалык тiрлiктi мойындамау, ислам дiнiнiң моралдiк негiзiн кабылдай отырып, салт-жоралгысына канағаттанбау.

Көшпенділер өркениетiнiң традегиясы — олар империялык, курылымда өмір суре алмайды. Өйткені, империялык тiрлiк кайткен кунде де отырыкшы турмыска алып келедi. Ал көшпендіер ушiн отырыкшылыкка ену — оз-езін жоғалтумен бірдей. Сондыкған олар мемлекеттің raжaйьm улriлерiн
жасағанмен, оньң пайдасын отырыкшы халыктар көрдi.
Кешпендiлер болса, ешбiр устемдiк пен шектеyшiлiкке кене алмағандыктан, жана жер, жана коныс iздеумен.болды. Бул тургыда Коркыт пен Асанкайгы бейнесінің уқсас болатыны
ешкiмдi тандандырмау керек.

Мiнеки, жыраулар поэзиясьщда акырзамандык сипаттын басым болатыны, олардын болашактан ешбiр жаксылык кутпейтіні осы себептен. Эрине, бiр кездерде кешпенділер өркениетi дәутрлеп турды, тiптi, ғасырлар бойы ол ен озық өркениеттердiң бiрi болды. Бiрак, XV raсырдан бастап, отырык-
шыларда техникалык ой дамуына байланысты, көшпенділер өзiне уйреншiктi бiрiншi орыннан ыгыстырыла басғады. Бул көшпенділер заманакырының басы едi. Оны мына Асан Қайғының толө Ғауынан байқауға болады.

Әй, Жәнiбек, ойласан
Килы заман болмай ма?
Суда журген ак шортан,
Карағай басын шалмай ма?

Көрiп отырrанымыздай, жыраулар XIX ғасырға дейiн өздерiне тән болжаушы, керiпкелдiк касиетгерiн жоrалтпаraн. Олардын поэзиясының баrыты да өздерiнiң бойында бурьrннан бар сыишылык болмысьrнан туындайды. Сондықтан олар хан ордасында турып, ханға кенесші, сыншы боп, көбiнесе,
хан укiмiие карсы шыrып, ел басқару iciнe араласқан. Бул жаrдай XV ғасырда кайта жангырған жыраулар дестурінің феодализмге кенбей, ағалык қоғам құндылықтарын қорғайтынын көрсетеді. Демек, уакыг езгерсе де, кешпелiлер сана-сезiмi езгермеген.

Олар исламнын өзiн шаманистiк баrытта қабылдаған. Ол ойға кернектi дәлел ретiнде Шалкиiз жыраудьң би Темiрдi кажылык сапарынан токтатуға айткан толrауын келтiруге болады.

Кара бас кұспен шалдырып,
Көк теніңіздің устінде
Көтерiп желкен аштырып.
Жук тиепсің кемеге,

Ниет етпн Тэңірінің үйi — Кебеге!
Жук тиесен, — кетерсің.

Жетсен тәуап етерсің, —

Етектеп жиған көп халкын,

Султан ием, кiмгe асмар етерсiң?!

Бул узiндiден көп нәрсені байкауға болады. Бiрiншiден, жырау еш нерсеге тан калмайды. Ол бәрiн де кабылдап отыр — кемені де, Кебенi де, кажыға бару салтын да. Бірак мунын бәрi жыраудьң көз алдьндағы колоритгi көрініс кана. Онын тусiнбейтiнi: «етектеп жиған коп халкын тастап, ел
билеушici калай алыс сапарға аттанбак, халкын кімге тапсырмак? «Бул таза ағалык коғамнын тyciнiri. Сонымен катар, Шалкиіздің өнертанбасында феодалдык нышандар да кездеседi. Ол — өзінің билеушiсiне бас ию, соған мултiксiз кызмет етудi өзiне дереже санау. Бул жоrарыда айтылған тан ipi адамды кастерлеу дәстурiнiц феодалдык билеушiге кызмет ету машыrымен уштасуы едi.

Тiленшулы Шалкиiз,

Иесi би Темірдің тусында,
Бултка жете жазды бу муйгз.
Иесi би Темiрден соныратын,
Тукылдыктан сартылдап.

узiлер болғай сол муйіз.

 

Немесе:

Сен алтынсын, мен пулмын,
Сен жібексің, мен жунмiн,
Сен сункарсын, мен кумын.
Жемсауыңа келгенде,

Султан ием, сом журегiм аяман!

Будан бiз көшпенділер дестурінің дуниетанымыньның аса кең және икемдi екенін көремiз. Мысалы, монголдардын өз империясындагы ешбiр дiнге кол кетермегені белгiлi. Сол сиякты, баска халыктардын әдет-гурпына да кол сукпаған. Сондыктан көшпенділердің суырыпсалма-синкретикалык
медениетi. — мысыр пирамидалары сияқты — ауа қысымы өзгермейпн, баска тускен құбьлыстарды сол калпында суретке тусіретін, өзінің ғасырлар бойы калыптаскан еске сактау дәстурi мыкты, баска замандарға тек тiкелей буын алмасу аркылы ғана жететiн, ағалык коғамда калптаскан «мәңгілік» идеясыньғы көрініс.

Синкретикалык дегенiмiз — кеп косынды деген. Мысалы, сахара далада көл де, камыс та, дара ағаштар да сагымға араласып, жылжып бара жаткан кереуен де кездеседi. Жене олар бiр-бiрiне кедергi жасамайды, бейбiт жарастыкка керiнедi. Синкретикалык мэдениет те сондай. Ол ешнәрсені өзгертіп, баска турге ауыстырмайды. Сол калпында кабылдай бередi. Мiнеки, Алтын Орданын ыдырауынан бастап, кен-
байтак сахарада осындай әр торапты мэдениет пайда болrан.
Ойткені, ол кезде феодализм онша орныға алмай, сайын дала кебiнесе аталык котам дуниетанымыньң ыкпалында болған. Мiнеки, осындай ары тарт та берi тарт тепе-тендiк барысьщда ауызекi дестурлi эдебиеттің классикалык улгiлерi жасалды. Сондыкған жыраулар поэзиясы — далалык суырып-
салма -синкретикалык мэдениеттің көрінісі. Шынында да, жыраулар поэзиясын жарату ушiн кеп компоненттер кажет болған. Олар, бiрiншiден, букiл елдiк манызы бар келелi окиға. Меселенки, Темір бидің кажылыкка жиналуы, Жиембеттiң өз інісін хан Есімнің алдында корғауы, екіншiден, сол окиғаға байланысты жырау толrауын тындайтын белгiлi орта; ушiншiден, жыраудын музыкалык аспап аркылы
(ол алғашкы кезде кобыз, кейiн домбыра болды) немесе өз пiрiнiң колдауымен аруактануы.

Демек, жырау поэзиясын таза жеке тулғалык деуге де болмайды. Себебi, ол кайткенмен де кешпендiлерге тән дәстурлi дуниетанымнан аса алмайды. Бірак оның эпостан айырмашылыгы, өткен заман каһармандарына емес, казіргі накты окиғаға негiзделедi, сол окиғанын жеке тулғаның санасында накты керініс табуына умтылады. Жыраулар кубылысын эдеби белмыска жаткызатынымыз, онда таза эдеби касиеттердің молшылыгынан және салихалыгынан.

Жыраулар поэзиясында әдебиеттің ең басты касиеті бар, ол уксамайгын кубылыстарды уксастыру, бiр ойды баска ой аркылы жангырту, бейне мен бейненi табыстырып, туйiскен жерiнен жана магына тудыру. Бул нагыз биiк парасатты поэзияньщ урдiсi емес пе?

Сергей Аверинцевтің пайымдауынша, («Типология и взаимосвязи литератур древнего мира», М., 1971), көне грек эдебиетінің басты айрмашылыгы «экфрасис», ЯFНИ «суреттеу, тамашалау» принципінде болған. Егерде Шыгыс жене Таяу Шыгыс әдебиеттерi акыл айту мен баяндау урдiсiнде болса, коне гректер Гомерден бастап, тек суреттеу тәсiлiн дамыта берген. Әcipece, бул машык «Илиаданьң» Ахиллдың калканын суреттейтiн 18-тарауында анык байкалатыны сонша, букiл болмыс мусiнденiп кеткендей керiнедi.

Мiнеки, осы суреттеу немесе тамашалау принципi біздің эпоста да (мысалы, Төлегеннің Кыз Жiбектi керуен кезiп iздеуi), жыраулар поэзиясында да жаркын көрініс тапкан. Казтуғаннын «Мадак жырын» алып карасак мунда   экфрасис принципінің гиперболизация (әсiрелеу) тесiлiмен уштасқанын байкаймыз.

 

Бұдырайған eкi шекелi,
Мұздай үлкен көбелi;

Кары унымы султандайын жүрiстi,
Адырнасы шайы жiбек окка кірісті;
Айдаса, койдың кесемі,

Сөйлесе, кызыл тiлдiң шешенi;

Ұстаса, кашағаннын узын курыгы,
Калайылаған касты орданьщ сырыгы;
Билер өтті, би соны,

Би улының кенжесi;

Буыршыннын бута шайнар азуы,
Бидайыктын көл жайкаған жалгызы;

Бұлт болған Айды ашкан,
Мұнар болған Күндi ашкан,
Мұсылман мен кәірдің

Арасын етiп бузып, дiндi ашкан,
Суйiнiшулы Казтуған!

 

Мусiндiк жагынан мiнсiз сурет емес пе? Және бул жай сурет емес, семиотикалык сурет. Бул cypeттi тек кешпендiлер  өмір салтыньң кұндылыктарына жетiк адам ғана бағалай алады. Ол бiрiншi жолынан-ак бул сурет кейіпкерінің шыкшыты шыгынкы түрік тайпасына жататынын, тегеурінді куш иесі, салауатты орда мурагері екенін және өзiн «мусылман мен кеyiрден» жоғары санайтын бишiлiк дестурiнiн аса әдiл
майталманы репнде таныстыруын бiрден байкайды. Демек, жыраулар өз толғауларынын керкемдеушi куралы ретiнде емеурін тәсiлiн де кеңінен колданғаи.

Сонымен, жыраулар поэзиясы дегенiмiз, — кешпендiлер өркениеті дуниетанымьндагы суырыпсалма -синкретикалык мәдениеттің көрінісі, ауызекi дестурлi әдебиеттің классикалык улгiсi, бишiлiк жене сыншылык өнерімен тамырлас, ‘елдiк пен ерлiк» багытындагы, дiншiлдiктен ада, азаматтык
құбылыс.

Ал ендi онын кешпендiлер ортасындаты аткаратын мiндeтіне карасак, ол букiл ел азаматын аталык коғам дуниетанымында тербиеледi. Бул тургыда оньң пәлсапалык, танымдык манызы да зор. Бiз будан феодализм заманына дейiн жетiп, сол уакыт кұнлылыктарымен кездескен аталык коғамнын ой-өрiсi тек азаматтык багытында дамығанын керемiз. Сондыктай жыраулар поэзиясы, баста айтылғандай, елдiк пен
ерлiк жолындаrы тәңірідей тулrалар тербиелеушi, эпикалык дәстурдегi жеке лирикалык поэзия болды. Оньщ басты максаты – көшпенділер коғамынын елдiгi жолында ғаламат куш-кайраг, акылды әрекет, жоrары азаматтык тiптi, керек жерде журек қылына тиетін жан незiктiгiн көрсететін көш-
пендiлер рыцары — «ерлер» бейнесiн жасау едi.

 

 

 

 

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *