Біздің қазақ әдебиетінде бәрі бір сарында жазылады. Баяғы сол Горький, Демьян Бедный, Сәбит Мұқанов заманынан солай басталған. Оған кейін Мұқтар Әуезов, Әбіш Кекілбаев бастаған дегдар, ұлттық бағыты қосылды. Бірақ, қалай болғанда да бәрі тек реализм деңгейінде қала берді. Әрине, бұл кезінде үлкен жетістік болды. Өйткені, ол қазақ әдебиетінің көп иллюзиядан арылып, нақты болмысқа, нақты көзқарасқа жетуіне сеп болды. Әдебиеттің өмірмен тығыз байланыста екеніне үйретті. Мұның бәрі тіпті үлкен алға ілгерілігеніміз болар еді, егерде сол сәттен бастап әдебиет соцреализм идеологиясының, дәлірек айтқанда, кеңес идеологиясының басты құралына айналмаса. Ал идеология жүрген жерде әдебиет болмайды. Әдебиет дегеніміз ол болмыспен бетпе-бет кездесіп, болмысқа тиісті сауалдар қоя білу. Мұнда белгілі бір болмысты қабылдау бар да, қабылдамау бар, немесе оны сауалды ету бар. Демек, бұл концептуалды әдебиетті талап ететін нәрсе. Ал егер осы жағынан келетін болсақ, қазақ әдебиетінің көп аса мақтанатын жері жоқ. Бізде қалай алсаңыз да, бәрібір сол баяғы баяндау. Бұл мәселенің құйрығын Александар Македонскийше шауып жіберіп, мәселеге басқаша келген жас жазушы Мақсат Мәліков. Әзірше Мақсаттың бір-ақ кітабы бар, ол 2011 жылы «Жалын» баспасында «Жас толқын» сериясында шыққан «Жұмбақ кітап». Мен бұл кітаптың тұсаукесерінде болғам.
Біраз белгілі ақын-жазушылар жиналып, жас жазушының алғашқы кітабының мақтауын жеткізді. Ал мен ол кезде кітапты оқыған жоқ едім. Сосын ойладым: баяғы сол сүйдім-күйдім, туған жерді сағындым сияқты үйреншікті қазақы дүниелер шығар деп. Сол күні жас жігіт маған өзінің алғашқы кітабын сыйлады. Оқып көрсем, қытай жазуын оқығандай болдым. Көп жері түсініксіз. Тосын. Тіпті көркем шығармаға ұқсамайды. Ребус немесе шарада сияқты. Сосын «қой, мен мұны дыұрыстап оқиын» деп, автордың өзі жазған алғысөзінен бастадым. Бір кезде Юкио Мисима деген жапон жазушының ныспысы көзіме оттай басылды. Баяғы өз шығармаларында өлімге сүйсінуші, өлімді дәріптеуші, ақыры харакири тәсілімен өмірден кеткен Мисима. Әрі қарай оқысам, көзім «Зұлымдық портреті» деген әңгімеге түсті. Онда қала шетінде тұрып, өз үйінде Гитлер портретін іліп қойып, неміс фюрерін дәріптейтін бір қызық жан туралы баяндалған екен. Ал есіңізде болса Мисима да Гитлерді дәріптеген жазушы ғой. Тағы бір әңгімесін оқысам Оскар Уайльдттің «Дориан Грей потреті» шығармасымен жарысып жазғандай. Тағы бір әңгімесін оқысам Борхестің утопияға толы минималистік стилімен жазылғандай. Шынында да Мақсаттың әңгімелері онша көлемді емес, үш-төрт, төрт-бес-ақ бет, бірақ, осы шағын көлемде көптеген мәселер қойылып, кейбірі тіпті шешімін тауып, немесе мәңгі шешімсіз қала береді екен. Сөйтіп менің, Мақсат Мәліковтың жас болса да, өте сауатты, әлемдік мәдениеттің мистикалық, утопиялық, қорқыныш, үрей тудыратын формаларына еркін бойлағанына көзім жетті. Әрине, қазақ әдебиеті үшін бұл әлдеде тың ізденіс. Бұл тұрғыда мен тек Төлен Әбдіковтың «Оң қол» әңгімесін және орыстілді жазушы Шоқан Әлімбаевтың данышпандық мәселелеріне арнаған романдарын атай аламын. Әбдіков болса кейін бұл жанрға қайта оралған жоқ, ал Шоқан Әлімбаев бұл фәнимен тым ерте қош айтысқан еді. Сондықтан Мақсат Мәліковтың рухани тамырларын қазақ әдебиетінен емес, әлемдік әдебиеттен іздегеніміз жөн. Бірақ бұл мәселеге тоқталу біздің көп уақытымызды алады. Ең тиімдісі, Мақсат Мәліковтың өз шығармашылығына көшейік. Бұл тұрғыда бірден көзге ұратыны жас жазушының Өлім және Зұлымдық тақырыбына жақындығы.
«Зұлымдық портреті» әңгімесінде бас кейіпкері былай дейді:
Тарихты жасайтын зұлымдық. Егер зұлымдық болмаса тарих бір ізбен қана аяңдап, сүреңсіз болар еді. Егер жер бетінде зұлымдық болмаса әлдеқашан ақырзаман орнап қояр еді. Ақыл мен ойдың небір дүмпулері зұлымдық әсерінен кейінге шегеріле береді. Егер оның дегендері өз уақытында орындалса, адамзат ақырзаманға қарай адымдап емес, жүгіре түскен болар еді.
Қыза-қыза мынандай сөздер де айтылады:
Түкірдім сенің қорғансыз қимылыңа. Саған керегі мына портреттің жойылғаны ғой. Ал жоямын, егер ұшпаққа шығар болсаң. Егер осымен жер дүниедегі барлық зұлымдықтың тамырына балта шабылатын болса. Өлілерден емес, тірілерден қорқ дегендей, өткен күндегі зұлымдықтан емес, қорқсаң қай қуыстан шыға келетіндігін білмейтін алдыңда күтіп тұрған зұлымдықтан қорқ.
Кейіпкер осылай досымен қоштасады да, досы жақтырмаған суретті де, тұрған үйін де жағып жіберіп, өзі сол өртте өледі.
Меніңше, мұндағы автордың меңзеген басты тұжырымы: зұлымдық ол тек тарихта болып өтіп кеткен зұлымдық емес, ол қазір де бар, көз алдымызда жасалып жатқан зұлымдық. Зұлымдық ол біреуге оқ ату емес, ол біздің қоғамымызда қатып-семіп қалған тоңмойындылық, жаңалыққа деген немқұрайлық, қабылдамаушылық, әдебиетімізде келе жатқан жаңа буынға деген мейірбандылығы шамалы, қатқыл көңіл. Ең қызығы, бізді қазір дүние қақ жарылса да, ешнәрсе алаңдатпайды. Ал автордың көңілі осының бәріне толқиды, ол алаңға толы, сондықтан ол әдебиетте де «алаңизм» ағымын тудырғысы келеді. Осыған байланысты автор кітабын «Алғы сөз орнына немесе Алаңизм» деген бастау сөзімен ашып отыр. Онда мынандай диалог бар.
— Сізге қояр алғаш сұрағым: не нәрсе алаңдатады өзіңізді?
— Мені ме?
— Иә…
— Өгей ұрпақтың көз жасы…
— Өгей ұрпақ дейсіз бе, түсінбедім, олар кімдер?
— Олар дегеніміз біз. Алданған ұрпақ пен өліара шақта өмір сүрген ұрпақтан кейін өмірге келу тым аянышты. Бұл сорымыз, әрі бақытымыз!
— Сонда сор мен бақыт арасындағы айырмашылықтың қасіреті қаншалықты қалың?
— Керісінше жауап берейін, түк те айырмашылық жоқ. Екеуі екі нүкте десек, біз солардың ортасындағы қисық сызықпыз. Қасірет біздің ирелеңдеген жолдарымыз.
Осы кішкене диалогта автор қазіргі қазақ қоғамының үш буынын суреттеп отыр. Бірінші буын аға ұрпақ, қазір 60-70-80-нің арасында жүрген Кеңес Одағы заманынан қалған зиялыларымыз, яғни, Мақсатша, алданған ұрпақ, одан кейінгісі біз, ортаншы ұрпақ, қазір 50-дің о жақ бұ жағында жүргендер. Бізді, жас автор өліара шақта өмір сүрген ұрпақ деп атапты. Мұнысы өте дұрыс. Өйткені біз жазушылық сахнасына шыққанымызда бұрынғы кеңестік құрылымдар құрып, егеменді мемлекетіміз енді құрылып жатқан еді. Сондықтан өнердің, мәдениеттің қандай саласында болса да үн қоссақ та, қанша тың ойлар, жаңа пайым әкелсек те, оны еститін құлақ, көретін көз болмады. Ал енді өз буынын Мақсат өгей ұрпақ деп отыр. Сонда ойлап қарасаңыз, біз не деген қоғамбыз?! Суреттеген үш буынның да соры қалың, қауқарсыз ұрпақтар. Сонда біз егемендігімізді, мәдениетімізді, ұлттық ынтымағымызды қалай дамытпапқыз? Кім дамытады оны, егер жаңа ұрпақтың өзі өгей болса?
Біз қазір бөрі болсақ та, бассыз бөрі. Дәл осылай аталатын Мәліковтың әңгімесі де бар. Ондағы автордың келген тұжырымы: бассыз бөріге енді бас жоқ. Өйткені Тәңірі ұсынған адам басын ол қаламайды. Ал енді оның басы адамдардың қолында. Бұл жағдайды енді Тәңірі де өзгерте алмайды. Не деген ащы шындық. Мұнда меніңше автордың айтары, біз, қазақ, әлде де болса мифологиялық халықпыз, бізге бастың өзі ойлну үшін емес, ұлу үшін керек. Адамзатпен араласып адам басына қол жеткізуге болады, бірақ ол бөрі- қазаққа керек емес. Мұнда автор кішкентай эссе арқылы ешкім айта алмайтын шындықты айтқан, біздің заманға ілесе алмайтын, архаикалық халық екенімізді айтқан.
Егер Мақсат Мәліковтың, Өлім, Ажал туралы концепциясына келсек, ол ылғи да мына дүниені Өмір мен Өлім теке-тіресінде алады, өйткені тек Өлім елегі арқылы сезілген өмір құнды болады. Сосын тағы бір айта кететін жәйт біздің бұқаралық ақпарат құралдарында өміріміз ылғи да тек жарқын, сәтті көрінеді, ал шамалы көше кезіп кетіп бара жатқан адамдардың қас қабағын сезінсеңіз, көбісі көңілсіз, тек қалың ойға кеткен замандастарды көресіз. Біздің жас жазушымыз сол замандастарының ойына кіргендей, солардың қабақтарындағы кірбіңді жарыққа шығарғысы келгендей.
Осыған қарағанда Мәліковтың прозасы мистикалық әдебиеттен гөрі сыни реализмге жақын. Әсіресе бұл пікірді оның «Бомж» әңгімесі туралы айтуға болады. Жалпы, Мақсаттың кітабы Өлім, Ажал, Ұлы адам образдарымен басталып осы Бомж образымен бітеді. Қазір кез келген вокзалға барсаң, міндетті түрде бірнеше бомжды кездестіресің, бірақ біз кейде аянышпен, кейде әттегенай сезімімен оған қолымызды бір сілтеп жүре берсек, Мақсаттың кейіпкері ол туралы ойланады: бұл не қылған адам, ол мұндай күйге қалай жетті екен, сөйтіп, бізге, оқырманға, оның тағдырының бірнеше нұсқасын ұсынады. Маған, мысалы, екінші нұсқасы қатты әсер етті. Ол өгей шешесі вокзалда тастап кеткен жетім бала. Өтірік анасының бейнесі есінен кетпей, соны вокзалға келіп тосам деп бірте-бірте бомж боп кеткен. Бірақ автордың ойы одан да әрі. Бұл бомжқа жеке бір нақты тағдыр телудің қажеті жоқ. Кез келген адам да осылай тағдырдың тәлкегімен, біреу несиесін төлей алмай, біреу керексіз жерде абайсыз сүрініп кетіп, бомжқа айналуы мүмкін. Бұл тұрғыда бомжқа айналып кету де өлімнің бір көрінісі.
Кейбір әріптестеріміз Мақсатқа Өлім, Ажал, өмір өткіншілігі туралы жазғасын, сен пессимистсін дейді екен. Мен бұған еш келіспес едім. Біріншіден, оның пессимист екеніне келіспеймін, екіншіден, мен үшін пессимист деген сөз жаман сөз емес. Тесік қауақтай даңғырлаған оптимисттерден гөрі өзім барлық нәрсеге көзі ашық пессимисттерді ұнатамын. Бірақ Мақсат Мәліков пессимист емес, онда адамды тығырыққа тығудан гөрі, сол тығырықтан шығу жолдарын іздеу басым, қоғамдағы күрделі құбылыстарға келте шешім шығарудан гөрі әрбір құбылыстың өз деңгейінде ой қорыту басым. Әрине, егер мистицизмді жеке тұлғаның о дүниемен байланысы, ең түпкі сырлар жөніндегі жан-жақты сұхбат десек, Мәліков стилін мистицизм деуге де болады, оның кейіпкерлері бірде көгершінмен, бірде періштемен, бірде Ажалдың өзімен сұхбаттасады, бұ дүниеден о дүниеге, немесе тіпті үшінші әлемге аттай салады. Бұл тұрғыда оның әйгілі аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестен көп үйренгені көрініп тұр.
Енді кітаптың «Жұмбақ кітап» деген атына тоқталайық. Меніңше, осы аттас әңгімеде кітаптың бүкіл айтар мазмұны қордаланған. Бас кейіпкерді біз бірден табыттан көреміз, қолын созса кеудесінде кітап. Кейіпкерге тыныштық пен жалғыздықтан басқа ешнәрсе керек емес екен. Еш үрейге берілмей, тып-тыныш жата береді. Бірақ біздің қоғам өлікке де тыныштық бере ме? Біздің ең сүйікті дағдымыз марқұм болған кісіні мақтау емес пе? Тірі кезінде бір түйір жақсы пікір қимасақ та, өлген соң жомарт болатынымыз сонша, марқұмның шаршап кетуі мүмкін. Мақсат кейіпкерінің осындай мақтаудан мезі болғаны сонша, кеудесіндегі кітаптың пәршә- пәршасын шығарып жыртып тастайды. Тірі кезіңде оқылмаған кітап өлгеннен кейін кімге керек дегені. Адамдар мұны жерлеп тарап кеткеннен кейін, ол бір тылсым дауыс естиді. Ол Жаратқанның дауысы болар. Құдай оған былай дейді: «Мен саған не айтайын, пендем, бәрі ана кітаптың ішінде жазулы ғой».
Демек, оның кеудесіндегі кітап Құраннан еш кем емес. Сонда табыттағы кейіпкеріміздің кім болғаны деп мұңлы жымияды автор.
Қорыта айтсақ, Мақсат Мәліковтың шығармашылығы тек әдеби ізденіс емес, бұл біздің қазіргі қоғамымызға қойылған диагноз.