1. ЖЫЛТЫРАҚ
Бәрі – жылтыр, киім де, көлік, үй де,
Ақыл ғана бұл күнде өлі күйде.
“Единица” еленбей Абай айтқан,
Атқа мініп, айналды “нөлі” биге.
Жылт-жылт етіп арбайды бәрі көзді,
Жылтыр қызға жылтыңдап, кәрі қозды.
Жылтырақтан жиреніп жатқанда ақыл,
Жылтыр-жылтыр сөйлеген бәдік озды.
Жолы ашылды жылтырақ дабыраның,
Жаным жадау, келсе де жадырағым.
Жылтырата сайраған ақылманнан
Жылт етерлік түк таппай, аңырамын.
Жылтырға үйір досымның сырты – райлы,
Жүрегі жоқ пошымның ұрты – майлы.
Жылтыр болып көрінбек кейбіреудің
Жұлығының өкшесі жылтырайды.
Жылтыр, жылтыр, бүгінде жылтыр – бәрі,
Жылтыр үміт – бәрінің ұмтылғаны.
Жылтыраққа жүгініп жатса жұртың,
Жүрегіңнің не керек бұлқынғаны?!.
Жүрегінде жататын әр баланың
Жоғалғандай бүгінде арман – ағын…
Жылтырақтар ішінен жылу таппай,
Жылынарға күпі іздеп қарманамын…
2. КҮПІ
Бала едік балағынан шаң бораған;
Бірінен бірі аумайды таң, қонағаң:
Шешеміз пеш түбінде күйбеңдесе,
Әкеміз шыға алмайтын мал қорадан.
Әке өтті… Еншім болды күпі менің,
Әкемді жоқтатпады, шүкір, елім.
Есті ұлды ер санаған ел ішінде
Ескімді көп кисем де, бүтін едім.
“Күпілі бала” дейді ел, күлкілі атым,
Қорлық санап, намысым қылқынатын.
Бірақ сол бір көнетоз күпі ішінде
Асау арман алысқа бұлқынатын.
Көзіндей көнекөздің – күпілі едім,
Күпі ішінде көп үміт үкіледім.
Күпі киіп жүрсем де, күрсінбестен,
Көзайым таңдарымды күтіп едім.
Күпім де жоқ, жоқ бүгін арманым да,
Алас ұрам қу тірлік қармағында.
Айлам бар айырбасқа алған ақылыма,
Қулық бар бүгіп алған бармағымда.
Көп дерттің көрсетердей бүкіл емін,
Көп ішінде несіне күпінемін?..
Көгімнен көрінбейтін қарлығаштай,
Көңілден безді арман – үкілерім.
Құландай таға алмайтын қағына мін,
Қараймын да заманға, шағыламын.
Үкілі үмітімді жетелеген
Күпілі көңілдерді сағынамын.
Жамылып кетпесе егер күпім кебін,
Келеді сол күпімді бүтіндегім.
Күпімді Аяз бише төріме ілсем,
Оралардай ақ арман – үкім менің.
А Л А Қ А Н
Өлi тыныштық. Аядай бөлме қапырық.
Жас жiгiт отыр. Бар ойы – өлмек атылып.
Үстел жиектеп тарақан безiп барады,
Мазақтағандай:
“Сен де мақұлық, мен де мақұлық”.
“Күлкi еттi-ау менi қыл соңы тарақан да ақыр,
Дейтiнi қайдà:
“Тағдырың алақанда тұр?”-
Ызалы жiгiт қорлана үстелдi соқты,
Алақанында, мiнекей, қара таңба тұр,
Алақанында мыжылып тарақан жатыр.
Болаттан соққан арнайы ұстаға барып,
Әкеден қалған бiр белгi – ұстараны алып,
Қара таңбаны аяусыз осқылады кеп,
Аққұба өңi дем сәтте сұстана қалып…
Көк шыбын құж-құж, табылып таң ата нәсiп,
Тоя алмайтындай қалады, қара, таласып.
Тағдырын талқандағандай тоқмейiл кейпi,
Жас жiгiт жатыр қан саулап, алақаны ашық…
…Алдамшы елес –
Ертеңге жүгiремiн деп,
Теп-тегiс жерде өзiм де сүрiнемiн көп.
Жұдырық болып түйiлiп
қалған жоқ па екен –
Алақаныма шошына үңiлемiн кеп.
А П Т А П
Көбелектердiң шақар күн қанатын қыршып,
Шақыраяды төбеден. Дала тымырсық.
Көлеңкелер де жандарын сауғалап қашқан,
Үп еткен жел жоқ желпiнiп алатын. Қырсық!
Маңдайы тасқа тиместен тыйылыпты кiм?!
Амалсыз бәрi аптапқа иiлiп бүгiн
Отырғаны хақ. Не iстесiн?! Күн-түн зарлайтын
Шегiрткенiң де аузына құйылыпты құм.
Тал саясына тығылды шымшық сырғақтап,
Тартылған бұлақ орнында быршып тұр батпақ.
Желiге жалғыз байланған қасқа құлынның
Күлдiр де күлдiр көмейiн тұншықтырды аптап.
Безiп жоғалып барлығы асқақ ұғымның,
Тұтқыны болдым дәрменсiз бастағы мұңның.
Көк дөнен – көңiл теткидi, күтiп тұрғандай
Қуырған аптап көмейiн қасқа құлынның.
Қ О Ң Ы Р Ө Л Е Ң
Қоңыр күй. Қоңыр көңiл. Қоңыр тiрлiк.
Қоңыр киiп, қоңырқай өмiр сүрдiк.
Қоқырайып жөн айттық жүмле елге,
Қотыр аузын басып ап небiр сұмдық.
Қашып шықтым талақ қып қала жақты,
Қоңырайып алдымда дала жатты.
Қарауытып жанарым, бас айналды,
Қараңғылық көмгендей бар алапты.
Қара қарға бiр сұмдық сыр ұқтырып.
Қарқылдады санамды тiлiп-тiлiп.
Қып-қызыл құм ышқынды жаз жайлауда
Қобыз үнiн аққудың құмықтырып.
“Құлан болды бар жылқы құрық үзiп,
Қараша үйдiң желбауы қырық үзiк..,”-
Қадiр қашқан қария күңкiлдейдi,
Қорылдайды жалғыз, түрi – бұзық.
Қыздар – ғайып, тұратын сынық күлiп,
Қарайлайсың, таппасың бiлiп тұрып,
Қадалады көзiңе тiкендейiн
Қазық ағаш – киелi құрық сынық…
Қуаныш қол үздi бұл жолы менен,
Қандай сыр бар, жетпей тұр толық өрем.
Қоңторғайдай құнысқан жүрегiмдi
Қармап қалды, қайтейiн, қоңыр өлең?!.
КӨК БӨРІНІ КӨКСЕУ
Көк бөрімді көрдің бе
Көк аспанмен тілдескен?
Көк белімді көрдің бе
Көкжиекпен үндескен?
Көктемдегі көк белде
Көк көрінді көп-көрім.
Көкпен бірге көктемде
Көрінбеді Көк бөрім…
Көрінбеді Көк бөрім,
Кетер ме екен жуымай?!.
Көрдім көктем өкпегін,
Көңілім тұр суымай.
Көз тастады Ай сұлық
Күлдібадам көшеме.
Көк аспанда – қайшылық,
Күллі ғалам – кесене.
Күміраға айналды
Күнікейдің күлкісі.
Күл басына байланды
Кісікиік бір кісі.
Күбірлейді күні-түн,
Көк аспаннан көз алмай.
Көктей солған үмітін
Көрден баққан озандай:
“Көк бөрімді көрдің бе
Көк аспанмен тілдескен?
Көк белімді көрдің бе
Көкжиекпен үндескен?..”
Көк бөрімді көрдің бе?!.
* * * * *
Болмашы бақ дарыған тұсқа уақып
Бола алмай,
кесек тасын дұшпан атып,
Жүргенде миым ашып, күйiм қашып,
Жағама жармаспашы, Мыстан – Уақыт!
Уақыт-ай!
Зымырайсың зымырандай,
Дос-жаран азаюда бiрi қалмай.
Кезiксе жауыр аттай сипаңдайды,
Көзiмнiң тесiп өтер сұғы бардай.
Ұмытқан тайға мiнiп жарысқанын,
Таласып, төбелесiп, табысқанын,
Қайтқанда қызды үйдi торуылдап
Мәңгi дос болуға қол алысқанын.
Айтады уақыттан кенделiгiн,
Келмейдi сездiргiсi пенделiгiн.
Ащы у – ашуымды iшке бүгiп,
Күлкiмен бет бояймын мен де бүгiн.
Бұлаңдап көз алдыңда түлкi – Бақыт,
Ойнайды мың тұрғызып, мың құлатып.
Мыстан емес, сен – нағыз Құдiретсiң,
Адамды ермек еткен, шiркiн – Уақыт!
* * * * *
Қысыр ақыл көшiп жүр елден елге,
Кенде емеспiз кеңестен сен де, мен де.
Ақыл сұрап көрсең бiр ақылманнан,
Әрбiр сөзi құнды алтын теңгеден де.
Көше толы көсемдер, көшелiлер,
Айдарынан бәрiнiң еседi жел.
Аузын ашса, соқырға көз бiтiрiп,
Мылқау тiлдiң күрмеуiн шеше бiлер.
Шабыт едi шарқ ұрып шақырғаным,
Бiреу кiрдi арқалап ақыл қабын.
Қапаландым, қайғырдым, қаһарландым:
“Қалып едi менде қай хақың, жаным?!”
Ақыл айтты ол:
“Қамалмай, далаға шық,
Үлесiңдi ал жұртпен жағаласып.
Әуреленiп әуейi тiршiлiкпен,
Ен ақылдан құр қалма қара басып.
Уақыт мынау:
Бала – би, қатын – ханы.
Ақыл деген көкпар лақ тақымдағы.
Көкпар лаққа көз сүзiп көкке ұлыған
Жетiм күшiк – ақымақ ақындары”.
Жөн көрдi ме кеңесiн ғұламаның,
Бездi шабыт, әлде мен ұнамадым.
Қуықтай қуыс бөлме әйнегiнен
Даналарды көрмекке сығаладым.
Сурет көрдiм көшкендей ертегiден:
Арылған ел елтеңi-селтеңiнен.
Атжалманша өрiп жүр ақылмандар,
Сырты дүрдей, әйтеуiр, серке кiлең.
Өлеңдерiм – гүл ашқан бүршiк едi,
Сол сәт тартты нәрәнжу жыр сүреңi.
…Атжалманша шулайды ақылмандар,
Байыз таппай қу жаным түршiгедi.
* * * * *
Абыз Абай!
Айтқан сөз емес көлгiрсiп,
Сен – бәйтерек, мен – бүршiк.
Саған нөсер селдетсе,
Маған жиi қонақтайды мөлдiр шық.
Шағынайын оңашада,
Сенен басқа кiм ұғар?!
Бүршiктiң де мұңы бар:
Жапырақ боп жайқалар да жалқы жаз,
Күзi жетер, қызығы өтер, тынығар…
Көк тәңiрi жаратқан соң жанды ғып,
Өсу, өшу – бәрi, бәрi заңдылық.
Жылмаң етер жылдар өтер,
Оралармыз жаңғырып,
“Менiкi” өлер, “Мен” жасайды мәңгiлiк.
Арланып та, зарланып та жыр жазып,
Шер толғадың ұлағаты мыңға азық.
Бiрақ..,
Елiң таз қалпында баяғы:
Бақта тұр бiр аяғы,
Боқта тұр бiр аяғы,
Айналғаны – бiр қазық…
Шыр еткенде Сор кескендей кiндiгiн,
Ұмытқандай тамырда қан бiрлiгiн,
Тауға балау орнына,
Жауға санап бiр-бiрiн,
Тiлгiлейдi бауырының түндiгiн.
Ұрпақтарың көзi ашық, көр кеуде
Көшелiсiн көзге шұқып терлеуде.
Ақылдысы – шерменде,
Ақымағы құмар соны жерлеуге.
Ортамызға орал “Мен” боп, Абызым,
Дерттi елiңдi емдеуге!
Итаяқтан сары су iшiп сарқынды,
“Қайран жұртың” талай өртке шарпылды.
Жетесiздер жерлеп дәстүр-салтымды,
Көкiрекке шемен шөгiп, зар тұнды.
Көрмәдiктiң көзi ашылсын, Абызым,
Аспанымда ойнат жасын-жарқылды!
Сормаңдайлар сора сорған, дерт емiп,
Құдiретiңнен қуат алсын беркенiп.
Нұрын алсын жаныңдағы жасынның,
Күлi қалсын, жә болмаса, өртенiп!
* * * * *
Төнген сайын тұнжырап ымырт қалың,
Көзесінен көңілдің мұң ұрттадым.
Жүрек талды, құр сүлде кеуек қалды,
Қабығындай шіріген жұмыртқаның.
Жар астынан жау іздеп, қара басып,
Көрген емен әркіммен жағаласып.
Қарасам құр сілікпе тіршілікке,
Тұз сепкендей сезінем жарама ашық.
Көлеңкесі әр тұстан қараңдасып,
Алыстауда адамнан адам қашып.
Безінгендей безбүйрек пенделерден
Бура – Заман алшаңдар сараң басып.
Алшаңдайды аялсыз Замана нық,
Сарсаң қайғы аяусыз қамап алып,
Ойланамын:
“Азды ма Адам анық,
Шыбын жанға иманын садаға қып?!.”
Кінәлі ме Замана жалт бұрылған,
Арудан ар жоғалса, мәрттік ұлдан,
Қайрылмаса туған ұл туа шөккір,
Қайран кетіп, тайғанда қарт тұғырдан?..
…Бар қызығын тірліктің оап алып,
Күн батысқа беттеді қораланып.
Ел шетінде ербиіп мен қалыппын,
Диуанадай қалқиған оба бағып.
Тұрғандай-ақ сағынып…
Ымырт тағы
Үлгеріпті қаумалап нығыртқалы.
Төн, албастым!
Мен бірақ көне алмаспын,
Тірлік – судың таусылмай бір ұрттамы!
* * * * *
Зары өткендей алшы түгiл, тәйкенiң,
Жаным менiң құлазулы, қайтемiн?!.
Жүрегiме жүгiнбейдi суық ой,
Мұның бәрi болмас, сiрә, әй, тегiн…
Қиналсам да, илансам ба Ертеңге,
Елiксем бе елтең менен селтеңге?!.
Желiкпедi-ау көңiлдегi көбелек,
Тарта бердi-ау әлденеден желкем де…
Ойды шырмап жақсылыққа жат сұрақ,
Тiршiлiктiң бар қызығын жатсырап,
Тұла бойым төмен тарта бередi:
“Жерден жақын жақының жоқ, жатшылап”.
Боз бояуға малынғандай денем де,
Боз мұңымнан жеңiлем бе, жеңем бе?
Алақайлап боз бiреу жүр төбемде,
Қара бiреу қараңдайды еденде.
Серi көңiл, қарадайын тоздың-ау.
Серiгi едiң, сергiтпедi сөз мынау.
Көк аспаннан көз тiгедi күңгiрт күн,
Терезеден тепсiнедi боз қырау.
* * * * *
Қиялшылдау жаныма бала жастан
Шуақ іздеп келген ем Қараағаштан.
“Ассалаулап” жүгірсем, ауылдастың
Сәлеміне салқындық араласқан.
Салқын сәлем өзіңе сабақ, бала!
Айналаңа аңырып, алақтама!
Жан бітіріп жабырқау қабаққа да,
Жалғастырар жалғыз жол – табақ қана.
Арқау етіп алыс та жақын жайды,
Табақ үсті таңдайлар тақылдайды.
Әңгіменің өрісі – саясат та,
Саясаттың өресі – әкім жайлы.
Шаруасы тынғанда “шекенің” де,
Шешіледі шен түгіл, “шет елің” де.
Газеттерден жаттаған “құлқуалла”
Қалықтайды қазақы ән жетегінде…
Сырдаң сөзден сырғақсып, зауқым қашып,
Қырдан көзбен сыр бақтым мауқым басып.
…Мынау қырдың жиылып төбесінде,
Қауышатын қарттарым қауқылдасып.
Бірі – ойдан келгендей, бірі – қырдан,
Бірі – қутың, бірі – паң, бірі – жылдам.
Шежірені тауысып, ауысатын
“Жынды кезге бәстесіп жілік ұрған”.
Қас қарая айналар тарау мұңға,
Заманға сай заңдылық бар-ау мұнда.
Бұрынғы аздай, қарттарым жұбын жазбай,
Мынау қырдан көшіпті анау қырға.
Көз алдымда – көк мазар қарағұрым,
Маңдай тіліп төбемнен барады күн.
Қарттарымның ізімен қырдан көшкен
Бара жатыр ілесіп балалығым…
…Жанарымды жаулады жаралы мұң…
* * * * *
Көңілдерден керімсал самал есіп,
Бірін-бірі “Інішек”, “Аға” десіп,
Аңқылдаған ақкөйлек ағайындар
Қабақ бағып бұл күнде қағады есік.
Етегіне даланың желі ілесіп,
Әңгіме айтып кететін желіп-есіп,
Абысынын апамның алып-ұшқан
Қарсы алады қарасұр темір есік.
Құрбы-құрдас жүретін омыраулап,
Есік бағып тұрады қоңыраулап.
Кеңістікпен еншілес кеңдігімді
Кеткені ме өзгенің жолы баурап?!
Сілкілейді суық ой қарыс қалмай,
Түрпілейді кеудеңді намыс қармай,
Аһ ұрасың ажалмен алысқандай,
Қапыласың Жаныңды Ар жанышқандай.
Маңдайыңа тигенде темір есік,
Қылғаныңды сезерсің нені несіп.
Темір есік тозығы жеткен күні
Жолықпасақ болғаны еңіресіп…
* * * * *
Тұнжырайды түн жамылып бір ақын,
Түн жылайды қара бұлтты қымтанып.
Ақиқаттың алға тартып Сыратын,
Жандырады жалынымен Жыр – Тамұқ.
Түнгі аспанның ақтарылды хауызы,
Мұңлы ақынның кірер емес іреңі.
Ақиқатты айта алмады ауызы,
Жалғандыққа жібермеді жүрегі.
Жылауық түн орындады мұратын –
Қасат қарлар бара жатты күрт еріп.
Өлеңіне жанып кетті бір ақын,
Аруақ – Ардың ақ сейсебін бүркеніп…
* * * * *
Айғыздалған артын көріп Шындықтың,
Байғыз жаннан баз кешкендей түңілдім.
Қу даладан құм уыстап, құм жұттым,
У жалаған аш күзендей бүгілдім.
“Кінәлі кім?!” − тыңдалмайтын құл − сұрақ,
Сірә, бүгін құлақ түрер құлға кім?
Бар сормаңдай байғұс Құлды шымшылап,
Бал сорғандай тамсады Ұят тырнағын.
Кісілікті кісендеген кіл Мықты,
Іші күпті іркіт сөзбен иманды.
Тарландықтың қабағына күл жұқты,
Жалғандықтың табағы да шиманды.
Маңайына бақ дарыды кіндіктің,
Талайына тиесілі емес-тін.
Желпілдеді желетегі түндіктің,
Елпілдеді елбеңіне елестің.
Ұл көне ме жетегіне Шындықтың,
Үлгі-өнеге үйренуде жадыдан.
Ойығына үйрілген ел кіндіктің
Тойымына май ішкендей шадыман.
Қармалаған ізін кесіп шындықтың,
Алдан, адам, тезегіне түлкінің!..−
Бетін басты көрмегенсіп Мұңлық − Күн,
Жетім жасты кірпігімнен сілкідім.
* * * * *
Қараағашымның топырағы-ай!..
Алақаныммен мен сені көсіп алдым.
Көсіп алдым –
Аманат болған мойныма арманды Ерден
Аққанат арманға ерген
Алғаусыз сезімдерімді есіме алдым.
Қараағашымның топырағы-ай!..
Алақаныммен мен сені көсіп алдым.
Сол бір сәт –
Жанарымда тұнып қалған,
Тыншу таппай талай түн, ырықты алған
Сағыныш тамшыларының
Күрмеуін шешіп алдың…
Қараағашымның топырағы-ай!..
Мың, миллион адамдар ортасынан
Өзіне өзі бақ емес, сор тасыған
Ұлыңмын…
Өзіңе жеттім, жүгіндім –
Жанымнан тамшылады мұң…
Сол мұңымнан бөлісіп алшы, жарығым!..
Қараағашымның топырағы-ай!..
Алақаныммен мен сені көсіп алдым –
Жылуын сенен таптым есіл Ардың.
Айналамнан Ар таппай алас ұрсам,
Күледі Анау…
Мен оның несін алдым?!.
Күлетіндей кезі ме есі бардың?!.
* * *
Ақ мысық, қара мысық, ала мысық
Қоқыста жүр жан беріп, жан алысып.
Талғажау талшық тапса, дән риза,
Дәмдіні дәметпейді тамағы ісіп.
Бар бәсі маңайында жуындының,
Елемес қарны тойса, шуылды мың.
Маужырай манаурайды көзін жұмып,
Кешкендей кереметтің буын бүгін.
Мұң емес – кешесі де, күн ертеңгі,
Жамбасы тапса болды түнер теңді.
Жұмық көз ашылуға ерінеді,
Десең де: “Жер қақырап, құм өртенді!”
Ақ мысық, қара мысық, ала мысық
Қоқыста жүр жан беріп, жан алысып…
…Балконнан балпаң еркек қызықтап тұр,
Балағына оралып бала күшік…
* * *
Құдай-ау, қайда ақша қар қыста жауар?!.
Қағынып қары, төнген бе қысқа зауал?!.
Ай, күн аманда қалды ма қиямет келіп,
Ауасы айнып, жолынан қыс, жазы ауар?!.
Қыста құм көшіп, жазда – қар, құбылды ауа,
Құбылды күні, сірә, ол да шығынды-ау, ә?!
Қажеті болмас зарлаудың: “Заманақыр!”- деп,
Табылар ма екен, іздесек, шұғыл дауа?
Адамы құбыл заманда ауа құбыл
Болатын шығар?.. – Көңілдің сауалы бұл.
Ауанын бақсам аузында уәсі бардың,
Құйрық ұстатпас оның да жауабы – ніл.
“Жаратылыстан бөлінбес бөлшек – адам”,-
Дейтін білгіштер әрнені өлшеп, алаң;
Табиғатқа да тепсініп қояды кейде.
Көнер еді ғой ендігі, көнсе ғалам.
Он сегіз мыңның бірі боп ғаламдағы
Жаралған адам астамси, жаланғалы
Он жеті мың тоғыз жүз тоқсан тоғыздың
Адамға келіп тірелді талан – бағы.
Дерттісі – адам, адамнан тарап бәрі,
Дертке ұрынды дүние, харап – халі.
Он жеті мың тоғыз жүз тоқсан тоғыз
Обал ауыр боп жүрер, жарат дәрі!
Баларсың, бәлкім, сөзімді ертегіге,
(Ертегі жақсы-ау сенетін ертеңіне)
Әуреленбе, адам, әлемнен әлдене іздеп,
Түзелсе пейіл, табылар дерт емі де.